Kỹ thuật
Kích thước
Năm sáng tác
Katazome · Tranh lụa · Di sản
Khám phá vẻ đẹp di sản qua dòng tranh lụa ứng dụng kỹ thuật nhuộm Katazome truyền thống của Nhật Bản — sáng tác tại Việt Nam.
Hoạ sĩ lụa người Nhật với hơn 20 năm nghiên cứu và thực hành nghệ thuật Katazome truyền thống.
Sinh năm 1981 tại Kyoto — cái nôi của những nghề thủ công truyền thống Nhật Bản — Toba Mika lớn lên trong ngôi nhà của ông ngoại, một thợ nhuộm vải lành nghề ở khu Nishijin. Từ nhỏ, bà đã được tiếp xúc với mùi hương của hồ nếp, với những tấm bảng khắc hoa văn bằng gỗ sakura, và với màu chàm đậm của những thùng thuốc nhuộm. Chính nền tảng ấy đã định hình toàn bộ con đường sáng tác sau này của bà.
Sau khi tốt nghiệp chuyên ngành Mỹ thuật Truyền thống tại Đại học Nghệ thuật Kyoto (2003), bà theo học chuyên sâu về Katazome — kỹ thuật nhuộm vải bằng khuôn giấy cắt — dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân quốc bảo Tanaka Hiroshi trong suốt 4 năm. Tốt nghiệp với huy chương vàng triển lãm Nihon Kōgei-kai năm 2007, bà bắt đầu hành trình tìm kiếm những chủ đề mới ngoài biên giới nước Nhật.
Năm 2015, chuyến đi đầu tiên đến Việt Nam đã thay đổi hoàn toàn định hướng sáng tác của bà. Toba Mika nhận ra rằng di sản kiến trúc và văn hoá Việt Nam — với sự hoà trộn độc đáo giữa Á Đông và phương Tây, giữa cổ kính và sinh động — chính là ngôn ngữ bà đang tìm kiếm để thổi hồn vào kỹ thuật Katazome của mình.
Được mời tham dự Liên hoan Nghệ thuật Châu Á tại Hà Nội, Toba Mika lần đầu đi bộ qua những con phố hẹp của khu 36 phố phường. Ánh sáng vàng rực của những ngôi nhà ống, mùi trầm hương từ các đền thờ, và dáng người phụ nữ gánh hàng rong — tất cả chạm đến bà như một cú sét. Bà ghi chép hơn 400 bản phác thảo trong 10 ngày.
Toba Mika quyết định thuê mặt bằng trong khu phố cổ Hội An và thành lập xưởng nghệ thuật đầu tiên của mình ngoài Nhật Bản. Bà cộng tác với các nghệ nhân dệt lụa địa phương để tạo ra loại vải nền kết hợp lụa Hà Đông với sợi tơ tằm Nhật Bản — chất liệu độc quyền cho toàn bộ series "Ký ức Đô thị".
Được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cấp phép đặc biệt, bà dành 6 tháng nghiên cứu hoa văn kiến trúc triều Nguyễn. Lần đầu tiên trong lịch sử, hoa văn long — phượng trên kiến trúc cung đình Việt Nam được tái hiện qua ngôn ngữ Katazome Nhật Bản. Series "Vương Triều" ra mắt tại Tokyo với toàn bộ 12 tác phẩm được đặt mua trước ngày khai mạc.
Chuyển hướng sang Đà Nẵng, Toba Mika khám phá sự đối lập giữa cầu Rồng hiện đại và những làng chài cổ xưa. Lần đầu tiên bà đưa vào tác phẩm yếu tố màu sắc rực rỡ — đỏ, vàng — thay vì bảng màu truyền thống đơn sắc, đánh dấu bước chuyển mình quan trọng trong phong cách sáng tác.
Nhân dịp kỷ niệm 10 năm gắn bó với Việt Nam, Toba Mika tổ chức triển lãm hồi cố lớn nhất sự nghiệp tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Hà Nội. 30 tác phẩm từ cả 4 series được trưng bày cùng tài liệu, phác thảo và video ghi lại quá trình sáng tác. Triển lãm thu hút hơn 12.000 lượt khách trong 3 tuần.
"Một sự giao hoà diệu kỳ giữa sợi tơ tằm Kyoto và tinh hoa kiến trúc Việt..."
"Sự nghiêm cẩn trong kỹ nghệ nhuộm Nhật Bản kết hợp hơi thở rực rỡ phố cổ Việt..."
"Nghệ thuật Katazome của Toba Mika không chỉ chép lại phong cảnh mà là sự lưu giữ ký ức, một bản ghi chép đầy xúc động về những góc phố cũ liêu xiêu trước làn sóng đô thị hóa."
"Họa sĩ đã phá vỡ giới hạn của kỹ thuật Katazome truyền thống vốn chỉ dùng cho tranh khổ nhỏ, để tạo nên những bức tranh lụa khổ lớn đầy choáng ngợp và lay động lòng người."
"Xem tranh của Toba Mika, ta thấy tình yêu Việt Nam được nâng niu bằng cả tâm hồn và kỹ nghệ thủ công bậc thầy Nhật Bản, một minh chứng sống động cho quan hệ ngoại giao văn hóa bền chặt."
Mỗi tác phẩm bắt đầu từ tấm giấy washi được ngâm trong nước tannic acid. Hoa văn được chạm khắc tỉ mỉ bằng dao con, đôi khi mất 3–4 tuần cho một khuôn phức tạp.
Hỗn hợp gạo nếp và nước được ép qua khuôn giấy lên mặt lụa, tạo ra lớp cản màu tự nhiên theo đúng họa tiết. Đây là bí quyết tạo nên đường viền sắc nét đặc trưng của Katazome.
Thuốc nhuộm thực vật — chàm, hồng mộc, sắt non — được thoa đều lên toàn bộ mặt lụa theo nhiều lớp. Mỗi màu cần 24–48 giờ để cố định tự nhiên dưới ánh nắng.
Hồ nếp được rửa sạch trong nước chảy, để lộ hoa văn. Mỗi tác phẩm sau đó được căng khung, sấy phẳng tự nhiên và xử lý bề mặt bằng dầu camellia — không dùng hoá chất công nghiệp.
Mỗi bức tranh lụa Katazome là một tác phẩm độc bản độc nhất vô nhị. Chúng mang trong mình cả di sản văn hoá hàng thế kỷ của Nhật Bản và Việt Nam.
Nếu bạn quan tâm đến việc sưu tầm các tác phẩm có sẵn, thảo luận về một dự án hoa văn hoặc đặt sáng tác tranh lụa riêng theo yêu cầu, vui lòng gửi tin nhắn cho tôi qua biểu mẫu bên cạnh.